Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej: podstawowe uwarunkowania, założenia i próba oceny, \"Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej\" 2014, t. 12, z.1

June 11, 2017 | Penulis: Andrzej Szabaciuk | Kategori: Russian Studies, Post-Soviet Studies, The Chechens In The North Caucasus Region, Islam In Russia
Share Embed


Deskripsi

Federacja Rosyjska w XXI wieku: separatyzmy i ruchy odśrodkowe, migracje i napięcia etnoreligijne Perspektywy federalizmu w Rosji z punktu widzenia konserwatywno-autorytarnej modernizacji rosyjskiego reżimu politycznego Polityka migracyjna Federacji Rosyjskiej w kontekście polityki zagranicznej i sytuacji demograficznej Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej: podstawowe uwarunkowania, założenia i próba oceny Migracje i kwestie bezpieczeństwa w Południowym Okręgu Federalnym Rosji

lEŚw

INSTYTUT EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 12 (2014) Z e sz y t 1

Rada Naukowa „Rocznika Instytutu Europy Środkow o-W schodniej"

Natalia Yakovenko (Kijów), Adolf Juzwenko (Wrocław), Juratę Kiaupiene (Wilno), Andreas Lawaty (Luneburg), Alexei M ille r (Moskwa), A ntony Polonsky (Boston), Adam Daniel Rotfeld (Warszawa), H enryk Sam sonow icz (Warszawa), Aleksander Sm olar (Warszawa), Oleksiy Tolochko (Kijów), Piotr S. W a n d y cz (New Haven), Jerzy W yrozu m ski (Kraków)

Komitet Redakcyjny „Rocznika Instytutu Europy Środkow o-W schodniej"

M iro sła w Filipowicz (przewodniczący), Andrzej Gil, Jerzy Kłoczowski, Hubert Łaszkiewicz, Tomasz Stępniewski, Agata Stolarz, Paw eł Jarosz (sekretarz redakcji), Anna Paprocka (sekretarz wydawnictwa)

Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 12 (2014) Z e sz y t 1

W Federacja Rosyjska w XXI wieku: separatyzmy i ruchy odśrodkowe, migracje i napięcia etnoreligijne

REDAKCJA Tomasz Stępniewski Andrzej Gil Andrzej Szabaciuk Anna Visvizi

lESw

INSTYTUT EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Lublin 2014

Czasopismo recenzowane

Redaktor językowy

Anna Paprocka

Korekta j. angielski

Bartłomiej Czuwara

Korekta j. rosyjski

Projekt okładki i skład

Alina Sobol

Amadeusz Targoński www.targonski.pl Fotografia na okładce i stronach tytułowych © Ezio Gutzemberg | Fotolia.com

Wydanie publikacji zostało sfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Opinie wyrażone w publikacji prezentują wyłącznie poglądy autorów i nie mogą być utożsamiane ze stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych © Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2014 ISSN 1732-1395

Redakcja i Wydawca

Instytut Europy Środkowo-Wschodniej ul. Niecała 5, 20-080 Lublin www.iesw.lublin.pl sekretarz redakcji: Paweł Jarosz, tel. (+48) 81 532 29 07 e-mail: [email protected] sekretarz wydawnictwa: Anna Paprocka, tel. (+48) 81 534 63 95 e-mail: [email protected]

Drukarnia

Perfekta info www.perfekta.info.pl

Spis treści

ARTYKU ŁY M ich a ł Słowikowski Perspektywy federalizmu w Rosji z punktu widzenia konserwatywno-autorytarnej modernizacji rosyjskiego reżimu politycznego Prospects for Federalism in Russian and Its Place in a Conservative - Authoritarian Modernization of Russian Political Regime

9

M agdalena Lesińska Polityka migracyjna Federacji Rosyjskiej w kontekście polityki zagranicznej i sytuacji demograficznej Migration Policy in the Russian Federation in the Context of Foreign Policy and Demography

29

Andrzej Szabaciuk Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej: podstawowe uwarunkowania, założenia i próba oceny Policy of the Russian Federation Towards the Republic of Chechnya: Basic Conditions, Assumptions and an Attempt to Assess

45

Андрей Вячеславович Сызранов

Северокавказские мигранты-мусульмане в полиэтничном регионе юга России Migranci-muzułmanie z Północnego Kaukazu w polietnicznym regionie południa Rosji

65

Andrzej Gil M igracje i kwestie bezpieczeństwa w Południow ym Okręgu Federalnym Rosji Migrations and Security Issues in Russia's Southern Federal District

79

VARIA Tomasz Stępniewski, M ich a ł Iwanowski Rola armii w systemie politycznym Turcji The Role of the Army in the Turkish Political System

95

Bartosz Jóźwik, Henryk Ponikowski The Economic Crises and Convergence o f the Central and Eastern European EU M e m b e r States and Regions

121

RECENZJE Bartosz Jóźwik

Współczesna Białoruś. Społeczeństwo i gospodarka czasu przemian, pod redakcją Wojciecha Kosiedowskiego, W ydaw nictw o Naukowe Uniwersytetu M ik o ła ja Kopernika, Toruń 2013, ss. 3 3 0 .

141

Ihor Hurak

Geopolityczne uwarunkowania i konsekwencje konfliktów zbrojnych na obszarze poradzieckim, Difin,

Agnieszka Legucka,

W arszaw a 2013, ss. 4 0 6 .

145

O Autorach

149

Andrzej Szabaciuk

Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej: podstawowe uwarunkowania, założenia i próba oceny

Policy of the Russian Federation Towards the Republic of Chechnya: Basic Conditions, Assumptions and an Attempt to Assess

Abstract: The follow ing article aim s to present the main conditions and as­ sum ptions of the Russian federal centre's policy on the North Caucasian Re­ public o f C hechnya in the context o f the radical Islam activity w hich destabilizes the region and other threats to territorial integrity. It is w orth m entioning that the strategic location o f the North Caucasus and, first and forem ost, the unstable political situation o f the region constitute a m ajor challenge for the long-term policy o f the Russian Federation in the Caucasus, Central Asia and the Black Sea region. The authorities o f the Kremlin are fully aware o f this, therefore the present Russian policy on the region puts em phasis on suppressing separatist tendencies and, as m uch as possible, tightening bonds betw een the Caucasian republics and the Russian Federation. Keywords: the Russian Federation, the Republic o f Chechnya, North C auca­ sus, M uslim s

Współczesna Rosja jest państwem wielonarodowym, niezwykle zróż­ nicowanym religijnie. Z drugiej strony jest także państwem o ambi­ cjach imperialnych, prowadzącym politykę zagraniczną i wewnętrzną z wielkim rozmachem, aktywnie kształtującym ład polityczny na ob­ szarze poradzieckim. Czynniki te w istotny sposób warunkują rosyj­ ską politykę etnoreligijną, zarówno w kontekście międzynarodowym - łączącym się głównie z rosyjską polityką zagraniczną - jak i w uję­ ciu wewnętrznym.

46

Andrzej Szabaciuk

W wielobarwnej mozaice kulturowej współczesnej Rosji ludność muzułmańska zajmuje ważne miejsce. Posiada ona własną, bogatą historię i odrębną kulturę, stanowiącą część zróżnicowanego, ogólnorosyjskiego dorobku kulturalnego. Dodatkowo, muzułmanie sta­ nowią drugą pod względem liczebności wspólnotę religijną w Rosji. Co istotne, są oni także grupą bardzo prężną, mobilną, cieszącą się znacznym przyrostem naturalnym1. We współczesnej, dynamicznie zmieniającej się Rosji niezwykle istotne problemy to rola i miejsce ludności muzułmańskiej. Ważną kwestią jest poszukiwanie odpowiedzi na pytania, w jaki sposób wła­ dze na Kremlu powinny wykorzystać pozytywne zjawiska występu­ jące w środowisku rosyjskich muzułmanów na Północnym Kaukazie oraz jakie działania należy podjąć, by ograniczyć zjawiska negatyw­ ne. W końcu warto może zastanowić się, czy ludność muzułmańska zajmuje obecnie należne jej miejsce w życiu społeczno-politycznym Federacji Rosyjskiej oraz czy jej prawa są w wystarczającym stopniu zabezpieczane. Celem artykułu jest przybliżenie podstawowych uwarunkowań, założeń i determinantów polityki Federacji Rosyjskiej wobec Repub­ liki Czeczeńskiej, analiza jej adekwatności do sytuacji w regionie, a co najważniejsze, ocena implementacji decyzji politycznych centrum i jej skutków w perspektywie krótko- i długookresowej. W ostatniej fazie analizy spróbujemy odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób polityka Moskwy powinna być modyfikowana i jakie działania należy podjąć w celu poprawy jej skuteczności.

Uwarunkowania rosyjskiej polityki • wobec Kaukazu Północnego

1

Z punktu widzenia Kremla, Kaukaz, nie tylko Północny, zaliczyć moż­ na do najbardziej niestabilnego politycznie regionu byłego Związku Radzieckiego. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest oczywiście wiele.

1

Zgodnie z wyliczeniami znanego amerykańskiego badacza Daniela Pipesa, średnia dzietność chrześcijańskich kobiet w Moskwie wynosi 1,1 dziecka, podczas gdy wśród kobiet muzułmańskich współczynnik ten wynosi 2,2. Zob. D. Pipes, Muslim Russia?, „The Washington Times”, 12.10.2013.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyiskiei wobec Republiki Czeczeńskiej...______________ 4 7

Wśród głównych należy wymienić duże zróżnicowanie etniczne, na­ rodowościowe i religijne regionu, sprzyjające powstawaniu konfliktów etnoreligijnych. Procesy towarzyszące rozpadowi ZSRR2. Wielu bada­ czy porównuje nawet Kaukaz do „kotła bałkańskiego”, kładąc nacisk na znaczenie czynnika etnoreligijnego w destabilizacji regionu. Tego rodzaju konflikty, bez względu na to, gdzie się rozgrywają, często mają krwawy przebieg. Niejednokrotnie łączą się z czystkami etnicznymi. Mają one również charakter przewlekły. Mogą tlić się przez dziesię­ ciolecia, by niespodziewanie rozgorzeć żywym ogniem i przeciwsta­ wić sobie grupy przez lata żyjące obok siebie we względnym spokoju3. Dzieje Kaukazu Północnego obfitują w różnego rodzaju wojny bratobójcze, konflikty międzyetniczne i krwawe zemsty rodowe. Ta niestabilność regionu była jednym z istotnych czynników ułatwiają­ cych Rosjanom jego opanowanie. Jednak waleczność i duma narodów zamieszkujących te ziemie sprawiała, że pełne ich poskromienie nie było możliwe. Obecnie Czeczeni, Czerkiesi, Ingusze, Dagestańczycy czy Kabardyjczycy szczycą się swoją historią i tradycją tak mocno, jak Gruzini czy Ormianie. Początkowo wiele narodów kaukaskich traktowało carską Rosję jako sojusznika w walce z ekspansją perską i turecką. Nowe panowanie oka­ zało się jednak równie uciążliwe. Petersburg nie tylko narzucał nowe porządki administracyjne czy prawne, w tym m.in. tak znienawidzoną pańszczyznę, ale także rozpoczął walkę z islamem. Było to niezwykle bolesne dla mocno przywiązanych do swojej religii narodowości północnokaukaskich, dlatego często dochodziło tam do antyrosyjskich wystąpień. W celu ich pacyfikowania stosowano szereg brutalnych metod mających złamać opór miejscowej ludności (np. deportacje)4. Przymusowe chrzczenie muzułmanów zakończyło się dopiero w 1905 roku. Po wydaniu przez cara Mikołaja II ukazu tolerancyjne­

2 3

4

A. Wierzbicki, Źródła konfliktów etnopolitycznych, w: T. Bodio (red.), Kaukaz Północny: elity, reżimy, etnopolityka, bezpieczeństwo, t. 8, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2014, s. 259-262. R. Zenderowski (red.), M yjużjesteśm y zjedzeni... Rola i znaczenie prawosławia w konflikcie etnicz­ nym w Dolinie Preszewa, Instytut Politologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, War­ szawa 2012, s. 16-55. J. Dunlop, Russia Confronts Chechnya - Roots of Separatist Conflict, Cambridge University Press, Cambridge 1998, s. 5-36.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

48

Andrzej Szabaciuk

go5. Nie możemy jednak powiedzieć, że islam stał się wówczas peł­ noprawną religią. Cały czas bowiem utrzymywano w sile przepisy dyskryminujące innowierców. W okresie bolszewickim sytuacja nie­ wiele się zmieniła. Po chwilowym rozluźnieniu islam, podobnie jak inne religie, padł ofiarą sowieckiej polityki wyznaniowej. Apogeum antykaukaskiej polityki sowieckiej były masowe deportacje Czecze­ nów i Inguszów w latach 40., będące jedną z największych tragedii w dziejach tego regionu. Plan „wymazania z mapy” szeregu narodów Kaukazu Północnego, a następnie stopienia ich ze społeczeństwem sowieckim nie powiódł się. Po śmierci Stalina represje zelżały. Część osób powróciła do domów, inni zdecydowali się na ten krok dopiero po upadku ZSRR6. Wierzący muzułmanie przez cały okres sowiecki poddawani byli represjom i szykanom, co siłą rzeczy musiało rzutować na politykę władz komunistycznych wobec Kaukazu Północnego. Sytuacja po­ prawiła się dopiero w latach 90. Wówczas po raz pierwszy w dziejach Rosji islam uzyskał status równoprawnej religii, zaliczanej do religii tradycyjnych7. Nie położyło to jednak kresu zjawisku dyskryminacji wyznawców Allaha. Islamofobia oraz jej wariant kaukazofobia w dal­ szym ciągu stanowią istotny problem społeczny w Federacji Rosyjskiej8. Obecnie, jak już wspominaliśmy, Kaukaz Północny to region nie­ zwykle niestabilny politycznie. Jest jednym z głównych ośrodków se­ paratyzmu w Federacji Rosyjskiej, promieniuje też na inne jej regiony9. Władze centralne nie mogą tolerować takiej sytuacji ze względu na strategiczne położenie Kaukazu. Przebiegają przez niego kluczowe linie transportu surowców energetycznych (m.in. ropociąg Baku-Noworosyjsk), szczególnie istotne w związku z planowaną budową gazo­ ciągu „South Stream”. Przez Kaukaz przechodzi także ważny korytarz

5

6 7

8 9

А. Дорская, Свобода совести в России: судьба законопроектов начала ХХ века, РГПУ им. А. И. Герцена, Санкт-Петербург 2001, s. 20-126. J. Dunlop, Russia, s. 62-76. R. Preston, Islam in Russia under the Federal Law on Freedom o f Conscience and on Religious Associations: Official Tolerance in an IntolerantSociety,„Brigham Young University Law Review”, vol. 2001, issue 2, 2001, s. 773-814. A. Сотниченко, Исламофобия в России: история возникновения и современное состояние, „Вестник Санкт-Петербургского университета”, Сер. 6, № 1, 2008, s. 32-43. M. Tarnawski, Islam jako czynnik rosyjskiej polityki, w: T. Stępniewski (red.), Religia i polityka na o b­ szarze Europy Wschodniej, Kaukazu i Azji Centralnej, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej i Ka­ tolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin 2013, s. 241-248.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskie) wobec Republiki Czeczeńskie)...______________ 4 9

transportowy Północ-Południe: z Indii przez Iran do Europy. Region ten odgrywa również istotną rolę w rosyjskiej polityce zagranicznej. Bez stabilnej pozycji politycznej Rosji na Kaukazie Północnym trudno mówić o skutecznej polityce wobec Azji Centralnej i Kaukazu Połu­ dniowego oraz basenu Morza Czarnego. Jest to tym bardziej istotne, że - jak wiadomo - te dwa ostatnie regiony w chwili obecnej znajdują się w obszarze zainteresowania Chińskiej Republiki Ludowej, Turcji, Iranu, Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej10. Nie ulega wątpliwości, że wydarzeniem, które najmocniej odbiło się na współczesnej sytuacji Kaukazu Północnego, była wojna domo­ wa w Czeczenii, czy też - jak twierdzą niektórzy - wojna o niepodle­ głość Czeczenii, która przyniosła ze sobą niespotykaną do tej pory falę terroru. Obie strony konfliktu mają na sumieniu łamanie praw człowieka11. Zarówno wojska rosyjskie, jak i bojownicy czeczeńscy win­ ni są zbrodni wojennych na ludności cywilnej12. Agresywna postawa jednej ze stron wywoływała odpowiedź drugiej. Nakręcało to spiralę nienawiści. Dodatkowo Moskwa wykorzystała zamachy fundamen­ talnych grup islamskich, wymierzone w rosyjską ludność cywilną, do krwawego rozprawienia się z czeczeńskim oporem. Po ataku z 11 września 2011 roku, a jeszcze bardziej po zamachu na moskiewskiej Dubrowce w 2002 roku, konflikt czeczeński ukazywano jako lokalny front walki z międzynarodowym terroryzmem islamskim13. Komponent religijny konfliktu czeczeńsko-rosyjskiego jest nie­ zwykle istotny. Silnie łączy się ze zjawiskami, jakie pojawiły się w ży­ ciu religijnym obywateli byłego Związku Radzieckiego po 1991 roku. A mianowicie z odrodzeniem religijności. Znana polska badaczka Ali­ cja Curanović w jednym ze swoich artykułów stwierdziła, że na obsza­ rze poradzieckim ma obecnie miejsce „kontrolowana zemsta Boga” - posłużyła się zapożyczeniem ze słynnej pracy francuskiego polito­

10 11 12

13

T. Stępniewski (red.), Nowa Wielka Gra w regionie Azji Centralnej, Instytut Europy Środkowo­ w scho d n iej, Lublin-Warszawa 2012, s. 13-179. Т. K a c a ^ H a (ред.), Россия - Чечня. Цель ош ибок и преступлений 1994-1996 ,„Права ч е л о в е к ”, Москва 2010, s. 5-399. Problem ten szczegółowo naświetliła w swoich relacjach m.in. tragicznie zmarła rosyjska dzien­ nikarka Anna Politkowska, autorka bestselerowej książki Rosja Putina. A. Politkowska, Rosja Putina, Studio Emka, Warszawa 2012, s. 6-312. Н. Литвинов, Чечня - не последний очаг т ерроризма на т еррит ории России, „Россия и мусульманский мир”, № 2, 2002, s. 38-43; A. Wierzbicki, Rosja. Etniczność i polityka. Władza, elity, przywództwo, t. 5, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2011, s. 178-179.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

50

Andrzej Szabaciuk

loga Gilles'a Kapela14. W ten sposób odniosła się do problemu wzro­ stu religijności społeczeństwa obszaru posowieckiego i stosunku do niego władzy państwowej15. Przykładowo, z punktu widzenia Kremla dynamiczne odradzanie się islamu rodziło niebezpieczeństwo powtór­ ki scenariusza bliskowschodniego, gdzie religia wdarła się w sferę ży­ cia publicznego. Dlatego konieczne było poddanie kontroli państwa życia religijnego w Federacji Rosyjskiej. Jakkolwiek w rosyjskiej opinii publicznej utrwala się obraz isla­ mu jako religii wyraźnie wrogiej prawosławiu, to warto zauważyć, że w świetle najnowszych badań socjologicznych to muzułmanie są o wiele bardziej skłonni tolerować w swoim otoczeniu prawo­ sławnych niż ci ostatni wyznawców islamu. Jakie są przyczyny tego zjawiska, trudno jednoznacznie stwierdzić. Warto jednak pamiętać, że imperialna Rosja nie może pochwalić się długą tradycją toleran­ cji religijnej, tak naprawdę wolność religijna w rozumieniu współ­ czesnym wprowadzona została tam na trwałe dopiero po rozpadzie ZSRR. Cerkiew prawosławną przez stulecia traktowano w sposób wyjątkowy, być może dlatego obecnie tak zdecydowanie przeciwsta­ wia się ona przyznaniu pełnej wolności religijnej wyznawcom islamu, katolikom czy protestantom. Oczywiście warto podkreślić również, że nie wszyscy muzułmanie z sympatią odnoszą się do chrześcijan. W różnych regionach sytuacja kształtuje się odmiennie, niepokojący jest jednak widoczny wzrost nietolerancji religijnej w całej Federacji Rosyjskiej oraz brak energicznych działań zmierzających do zmiany tego stanu rzeczy16. Jeżeli posłużyć się niezwykle popularnymi obecnie koncepcjami politologicznymi, to występujące w Federacji Rosyjskiej różnice reli­ gijne, a szerzej - różnice kulturowe, mają charakter o wiele głębszy. Islam na Północnym Kaukazie stanowił istotny komponent miejsco­ wej odrębności. Czynnik integrujący przeciwko niemuzułmańskiemu centrum. Z tego powodu bojownicy czeczeńscy wykorzystywali islam

G. Kepel, Zemsta Boga. Religijna rekonkwista świata, Krytyka Polityczna, Warszawa 2012. A. Curanović, Kontrolowana zemsta Boga:znaki szczególne poradzieckiego systemu wyznaniowego, w: T. Stępniewski (red.), Religia i polityka na obszarze Europy Wschodniej, Kaukazu i Azji Central­ nej, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin 2013, s. 35-48. 16 V. Karpov, Y. Lisovskaya, Religious Intolerance among Orthodox Christians and Muslims in Russia, „Religion, State & Society”, vol. 36, no. 4, 2008, s. 362.

14 15

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskie) wobec Republiki Czeczeńskie)..._______________ 51

w celu mobilizacji ludności do walki z „niewiernymi”. W działania wo­ jenne zaangażowała się również część miejscowych duchownych. Do Czeczenii zaczęli napływać ochotnicy z innych państw muzułmań­ skich, bojowników wspierano finansowo i dozbrajano. Arabia Saudyj­ ska w dobie konfliktu sowicie dotowała działające na terenie Czeczenii szkoły koraniczne, co sprzyjało islamizacji i arabizacji miejscowych muzułmanów17. Dodatkowo trudna sytuacja ekonomiczna oraz boga­ te złoża wysokiej jakości ropy naftowej, zyski ze sprzedaży której nie zawsze szły na zaspokojenie lokalnych potrzeb, zachęcały do podjęcia starań o utworzenie samodzielnego państwa czeczeńskiego, „drugie­ go Kuwejtu’, jak ponoć mawiał pierwszy prezydent niepodległej Cze­ czenii Dżochar Dudajew18. Odrodzenie islamu na Kaukazie Północnym należy powiązać tak­ że z kryzysem politycznym i ideologicznym schyłku Związku Ra­ dzieckiego i początku Federacji Rosyjskiej. Łączyło się ono bardzo mocno z kwestiami społecznymi, ekonomicznymi oraz z proble­ mem polityzacji religii. Podobne procesy odnotowano już kilkadzie­ siąt lat wcześniej na Bliskim Wschodzie, gdzie radykalny islamizm uzurpował sobie prawo do kreowania całokształtu życia społeczno­ -politycznego państw arabskich, przeżywających poważny kryzys we­ wnętrzny. Dzięki swoistej symbiozie religii i polityki stworzono tam alternatywny model systemu politycznego, konkurencyjny wobec li­ beralnej demokracji zachodniej. Jak wiemy, ideałem islamistów jest państwo islamskie, w którym prawo szariatu obowiązuje wszystkich jego mieszkańców. Na obszarze poradzieckim największą popular­ ność tego typu idee zyskały na Kaukazie Północnym i w Azji Cen­ tralnej. W opinii znanego badacza problematyki islamskiej w Rosji Aleksieja Małaszenki, owa popularność była konsekwencją trudnej sytuacji materialnej miejscowej ludności muzułmańskiej. Bezrobocie, wedle najbardziej pesymistycznych szacunków sięgające na Kaukazie Północnym nawet 80%, niestabilna sytuacja polityczna, wszechobec­ na korupcja i ogromne dysproporcje w dochodach poszczególnych obywateli sprzyjały popularyzacji poglądu, że tylko przez życie zgod­

17

18

G. W. Brian, Allah's Foot Soldiers. An Assessment of the Role of Foreign Fighters and Al-Qa'ida in the Chechen Insurgency, w: M. Gammer (ed.), Ethno-Nationalism, Islam and the State in the Caucasus, Routledge, New York 2008, s. 156-175. A. Дудаева, Миллион первый: Джохар Дудаев, „Ультра Культура”, Москва 2003, s. 140-266.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

52

Andrze) Szabaciuk

ne z szariatem możliwe będzie rozwiązanie wszystkich codziennych problemów. Najzagorzalsi zwolennicy tych koncepcji domagają się oczywiście utworzenia niezależnego od Federacji Rosyjskiej państwa islamskiego19. W tym miejscu warto zauważyć, że zwolennicy islamu radykal­ nego w Rosji znajdują się w mniejszości, ponieważ większość muzuł­ manów preferuje tzw. islam tradycyjny, odwołujący się do własnej, odrębnej kultury i historii, nierzadko otwarty na prozachodnie prądy (np. euroislam). Pamiętać jednak należy, że wśród zwolenników tra­ dycyjnej odmiany islamu występują także jednostki popierające poglą­ dy radykalne, antyrosyjskie, podobnie jak wśród radykałów są osoby przeciwstawiające się stosowaniu przemocy, odżegnujące się od bli­ skowschodnich wahabitów czy protestujące przeciwko działalności w Rosji „zagranicznych mułłów”20. Na wzrost popularności islamu radykalnego na Kaukazie Północ­ nym wpływa oczywiście także położenie geograficzne regionu. Uła­ twiające podtrzymywanie kontaktów z fundamentalistami islamskimi z Azji Centralnej21 i Bliskiego Wschodu. Z tych kierunków stale płynie również wsparcie finansowe dla czeczeńskich bojowników, kontynu­ ujących walkę partyzancką.

Główne założenia rosyjskiej polityki • wobec Republiki Czeczeńskiej

2

W schyłkowym okresie Związku Radzieckiego, jak i po jego rozpa­ dzie, w byłych republikach radzieckich odnotowano liczne konflikty na tle etnicznym. Kaukaz Północny należał do jednego z najbardziej niespokojnych regionów byłego imperium. W latach 90. wzrosła tam rola czynnika etnicznego w relacjach międzyludzkich, co prowadzi­ ło do wybuchu otwartych konfliktów (przykładowo konflikt ingusko-północnoosetyjski). Na nastroje ludności wpływały także wydarzenia

A. Малашенко, Исламская альтернатива и исламистский проект, „Весь м ир”, Москва 2006, s. 103-104. 20 Р. Силантьев, Новейшая история ислама в России,„Алгоритм”, Москва 2007, s. 31-469. 21 S. Zapaśnik, „ Walczący islam" w Azji Centralnej, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2006, s. 21-92. 19

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej..._______________53

rozgrywające się na pograniczu - niezwykle krwawy konflikt abchasko-gruziński i gruzińsko-południowoosetyjski22. Problemy wewnętrzne, z jakimi borykała się wówczas Federacja Rosyjska, sprawiły, że władze federalne początkowo nie były w sta­ nie uspokoić sytuacji i stłumić wybuchów agresji. To zachęciło tylko separatystów do zwiększenia aktywności. W wielu miejscach starcia nabrały cech typowej wojny domowej. Tysiące osób w pośpiechu wy­ jeżdżało, pozostawiając dorobek całego życia. Słabość rosyjskiej polityki etnoreligijnej ujawniła pierwsza wojna czeczeńska. Wówczas fundamentaliści w odpowiedzi na nieskutecz­ ność działań władz federalnych zaproponowali odrębny model pań­ stwa, opartego na ideałach islamskich. Moskwa nie mogła tolerować tego typu haseł, dlatego szybko wypowiedziała bezwzględną wojnę se­ paratystom. Konflikt nie układał się jednak po myśli Kremla i obnażył nieudolność wojsk federalnych. Przeciągające się działania wojenne destabilizowały sytuację w całym regionie. Brutalne metody pacyfi­ kowania Czeczenii wywołały protesty opinii międzynarodowej, które ucichły po zamachach terrorystycznych na moskiewski teatr na Dubrowce oraz na szkołę w Biesłanie. Warto zauważyć, że polityka bezwzględnego zwalczania oporu oraz unikanie prowadzenia negocjacji z przywódcami czeczeńskimi, począwszy od Dżochara Dudajewa, przyniosła radykalizację konflik­ tu. Przeciągające się starcia zbrojne odsłoniły słabość rosyjskiej armii, a przede wszystkim nieudolność jej dowództwa. Pokój czeczeńsko-rosyjski z 1997 roku nie miał na celu ustanowienia trwałego porozumie­ nia, był co najwyżej próbą zyskania przez Moskwę czasu, niezbędnego do zgromadzenia środków koniecznych do ostatecznej rozprawy z se­ paratyzmem czeczeńskim. Tak więc wojna, która zgodnie z pierwot­ nymi założeniami miała zakończyć się bardzo szybko, przeciągała się latami. Do dziś rzutując na sytuację regionu23. Separatyści czeczeńscy nie mieli większych szans z powodu ogrom­ nych dysproporcji w potencjale wojskowym stron konfliktu. W trakcie drugiej wojny czeczeńskiej wojska federalne bardzo szybko uzyskały

22 K. Janicki (red.), Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych, Instytut Wydawniczy Erica, Kraków-Warszawa 2009, s. 91-290. 23 S. Hunter, Islam in Russia. The Politics o f Identity and Security, M. E. Sharpe, New York 2004, s. 146­ 155.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

54

Andrzej Szabaciuk

wyraźną przewagę militarną, dlatego bojownicy koordynowali dalsze działania z podziemia. Chcąc jednak zniechęcić Rosjan do interwen­ cji, ale także mszcząc się za zbrodnie wojenne na ludności cywilnej, rozpoczęli szeroko zakrojoną akcję terrorystyczną. Zamachy samo­ bójcze często były dziełem tzw. „czarnych wdów” - tj. czeczeńskich szahidek24. Od 1999 roku na masową skalę rozpoczęły się ataki na cele cywil­ ne i wojskowe, także w stolicy Federacji Rosyjskiej25. Najsłynniejsze to wspomniane już dwa zamachy na moskiewski teatr na Dubrowce w 2002 roku i na szkołę podstawową w Biesłanie w 2004 roku. Duży rozgłos zyskały także ataki na moskiewskie metro w 2010 roku oraz lotnisko Domodiedowo w 2011 roku. W sumie w stale powtarzają­ cych się zamachach zginęło kilkaset osób. Liczba rannych była jesz­ cze większa26. Krwawy konflikt w Czeczenii przyniósł przerażające żniwo. Według danych centrum „Memoriał” w czasie pierwszej wojny czeczeńskiej po­ nad 4 tys. żołnierzy rosyjskich poniosło śmierć, 19 tys. odniosło ranny, a 1231 osób zaginęło27. W czasie drugiej wojny czeczeńskiej ofiar było znacznie więcej. Do 2000 roku polec miało ponad 6 tys. żołnierzy, mi­ licjantów i funkcjonariuszy Federalnej Służby Bezpieczeństwa28. Nie znamy dokładniej liczby poległych bojowników czeczeńskich, możemy jednak przypuszczać, że straty po ich stronie były duże, co najmniej odpowiadające rosyjskim. Najwięcej jednak zginęło cywilów. Według wyliczeń specjalistów z Unii Europejskiej, w dwóch wojnach czeczeń­ skich zginęło ponad 100 tys. osób29. Koniec drugiej wojny czeczeńskiej nie oznaczał końca destabiliza­ cji Kaukazu Północnego. Wojska federalne kontynuowały „operację antyterrorystyczną” wymierzoną w islamskich fundamentalistów. Ofi­ cjalnie zakończyła się ona dopiero w styczniu 2006 roku. W dalszym

24

25 26 27 28 29

E. Wolska, Czeczenia. Czarne wdowy, wahabici i Emirat Kaukaski, w: T. Stępniewski (red.), Wspól­ nota Niepodległych Państw. Fragmegracja - bezpieczeństwo - konflikty etniczne, t. 1, Instytut Eu­ ropy Środkowo-Wschodniej i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin-Warszawa 2011, s. 273-279. S. Hunter, Islam, s. 155-166. Największe zam achy terrorystyczne w Rosji od 2000 roku, Polska Agencja Prasowa, 31.12.2013. О. Трусевич, A. Черкасов, Неизвестный солдат Кавказской войны, (Правозащитный центр «Мемориал»), www.memo.ru/ (30.12.2013). Итоги контртеррористической операции в Чечне,„Коммерсантъ”, 17.04.2009. A. Wierzbicki, Rosja, s. 179.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskie) wobec Republiki Czeczeńskiej...______________ 55

ciągu powtarzały się jednak zbrojne akcje podziemia islamistycznego, wspieranego zarówno przez miejscową ludność, jak i zagraniczne ugrupowania ekstremistyczne. Starając się zmniejszyć znaczenie fundamentalistów w życiu re­ publik północnokaukaskich, władze rosyjskie zmodyfikowały swoją politykę wobec tego regionu. Przede wszystkim postanowiono wzmoc­ nić identyfikację ludności z miejscowymi elitami. Od tej pory repub­ likami kaukaskimi mieli zarządzać nie wysłannicy z Moskwy, często niezorientowani w miejscowych warunkach, ale przedstawiciele północnokaukaskich klanów. W Czeczenii od 2002 roku widoczny był odgórny proces „czeczenizacji” życia publicznego republiki. W zamian za lojalność wobec Kremla klan Kadyrowów obdarzono szeroką auto­ nomią w sprawach lokalnych. Nowy system polityczny łączył w sobie elementy autorytarne i etnokratyczne, typowe dla polietnicznych re­ publik północnokaukaskich30. Dodatkowo władze federalne przeka­ zały znaczne dotacje na odbudowę zniszczeń wojennych i poprawę sytuacji społeczno-ekonomicznej w republice. W zamian miejscowa administracja miała wziąć na siebie obowiązek zapewnienia bezpie­ czeństwa w republice. Na skutek zmian postępował proces koncen­ tracji władzy w rękach nowych elit. Zjawisko to szczególnie widoczne było w czasach prezydentury Ramzana Kadyrowa, syna Achmata31. Jak zauważył Andrzej Wierzbicki, etnicyzacja i islamizacja repub­ liki wpisywały się w nurt retradycjonalizacji. Islam, będąc elementem budowy nowej ideologii państwowej, stał się narzędziem zyskiwania poparcia mieszkańców Czeczenii32. W pewnym sensie podobne pro­ cesy zachodziły w państwach Azji Centralnej, gdzie miejscowe klany wykorzystywały islam do umacniania swojej pozycji politycznej. Przy czym wspierano oczywiście tylko islam lojalny wobec władz, tzw. is­ lam tradycyjny, poddany ścisłej kontroli administracji. Moskwa, decydując się na wsparcie związanego z islamem trady­ cyjnym klanu Kadyrowów, wyraźnie próbowała wzmocnić znaczenie

30 31

32

Szerzej o tym problemie: T. Bodio, Specyfika polietniczna reżimów republik narodowych, w: T. Bodio (red.), Kaukaz Północny: elity, reżimy, etnopolityka, bezpieczeństwo, s. 143-161. R. Kłaczyński, Założenia rosyjskiej polityki wobec republik Kaukazu Północnego, w: T. Stępniewski (red.), Federacja Rosyjska. Wspólnota Niepodległych Państw, t. 2, Instytut Europy Środkowo­ -Wschodniej i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin-Warszawa 2011, s. 189-190. A. Wierzbicki, Rosja, s. 181-182.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

56

Andrzej Szabaciuk

lojalnego wobec władz skrzydła muzułmańskiego. Działania te trak­ tować można jako kolejną odsłonę polityki divide et impera, od stu­ leci konsekwentnie stosowanej w tym regionie. Rywalizujących, czy wręcz walczących ze sobą Czeczenów łatwiej można kontrolować. Z drugiej strony, jak uważa Wachit Akajew, powołanie na stanowi­ sko prezydenta Czeczenii lojalnego muftiego Achmata Kadyrowa było pewną formą manifestacji. Rosyjscy muzułmanie i świat islamu mieli się przekonać, że wojna w Czeczenii nie była wojną islamsko-chrześcijańską, lecz wojną z ekstremistami, z terrorystami, stojącymi na czele czeczeńskich separatystów. Zresztą taki pogląd utrwalał sam nowy prezydent republiki33. Fundamentaliści islamscy, jako konkurenci w walce o władzę i wro­ gowie Kremla, są bezwzględnie zwalczani zarówno przez nowe władze, jak i służby rosyjskie. Już w roku wyborów prezydenta Achmata Kadyrowa (2003), dzięki skutecznej akcji sił federalnych i prorosyjskich formacji czeczeńskich, udało się zlikwidować większość wahabickich obozów szkoleniowych w Czeczenii i Inguszetii. Tego typu akcj e są tam obecnie na porządku dziennym. Ich efekty wydają się jednak wątpli­ we, gdyż miejsce wyeliminowanych islamistów szybko zajmują nowi ochotnicy. Podobnie przedstawia się sytuacja w innych republikach34. Po przejęciu funkcji prezydenta Czeczenii przez Ramzana Kadyro­ wa rola głowy republiki wydatnie wzrosła. Duże środki przeznaczone na odbudowę kraju w sposób istotny odnowiły jego oblicze. Zmiany szczególnie widoczne są w Groznym. Ale zmienia się również sytuacja na prowincji. Zmodernizowano drogi, koleje, rurociągi czy infrastruk­ turę tranzytu energii elektrycznej. Poprawa sytuacji społeczno-ekono­ micznej miała się przełożyć na poprawę nastrojów ludności. Tak też się stało. Jednak wraz ze względną stabilizacją, podobnie jak w innych krajach poradzieckich, postępował proces ograniczania swobód oby­ watelskich. Ramzan Kadyrow, wzorem przywódców z Azji Centralnej, traktuje Republikę Czeczeńską jak swoją własność. Klan Kadyrowów kontroluje całokształt życia republiki. Wyjątkiem jest przemysł wydo­ bycia gazu i ropy, znajdujący się pod kuratelą nadzorowanych przez

V. Akaev, Islam and Politics in Chechnya and Ingushetia, w: G. Yemelianova (ed.), Radical Islam in the Former Soviet Union. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series, Routledge, New York 2010, s. 75-76. 34 Ibidem, s. 76-77. 33

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej...______________ 5 7

Moskwę rosyjskich spółek. Powszechny jest nepotyzm przy obsadza­ niu stanowisk, dodatkowo skuteczność aparatu administracyjnego ogranicza wszechobecna korupcja35. Moskwa toleruje postępujący proces umacniania pozycji klanu Ka­ dyrowów, w zamian za lojalność i zapewnienie stabilizacji społecznoekonomicznej republiki. W dłuższej perspektywie polityka taka może być jednak niebezpieczna, gdyż wzmocni tendencje separatystyczne. Tak przynajmniej sugerują niektórzy analitycy. Status autonomicz­ nej republiki w Federacji Rosyjskiej może nie zaspokajać ambicji nie­ zwykle energicznego i aktywnego przywódcy Czeczenii. Taki rozwój wydarzeń jest możliwy. Jednak podobne sugestie pojawiają się od lat, i póki co niewiele wskazuje na to, żeby taki scenariusz w najbliższym czasie mógł zostać zrealizowany36. Nie oznacza to oczywiście, że taka polityka nie wpłynie na zmia­ nę sytuacji Czeczenii czy innych republik północnokaukaskich. M a­ nifestacyjne promowanie islamu tradycyjnego, jak słusznie zauważył Andrzej Wierzbicki, może przyczynić się do wzmocnienia dystansu kulturowego między Czeczenią a resztą Federacji37. Jednak najpraw­ dopodobniej proces ten nie będzie skutkował wzmocnieniem tenden­ cji separatystycznych, ponieważ obecnie relacje Groznego i Moskwy oparte są na swoistej symbiozie, niezwykle korzystnej dla obu stron. Klan Kadyrowów gwarantuje dominującą pozycję Moskwy w Czecze­ nii, co przekłada się na pozycję Rosji na całym Kaukazie Północnym. Z drugiej strony Kreml sztucznie podtrzymuje dominującą pozycję polityczną klanu. Pozwala prezydentowi brutalnie i bezwzględnie zwalczać opozycję wszelkimi możliwymi środkami38. Nie ulega wąt­ pliwości, że Ramzan Kadyrow jest politykiem pragmatycznym i - jak obserwujemy - skutecznym, twardo stąpającym po ziemi. Dlatego w pełni zdaje sobie sprawę z konsekwencji ewentualnych działań se­ paratystycznych, tym bardziej że na własne oczy widział, z jak wielką determinacją Rosjanie tłumili opór czeczeński.

R. Kłaczyński, Założenia, s. 190. В. Речкалов, Кадыров и Басаев украли Чечню у Путина,„Россия и мусульманский мир”, № 4, 2005, s. 60-69. 37 A. Wierzbicki, Rosja, s. 182. 38 J. Russel, Chechnya - Russia's “War on Terror", Routledge, New York 2007, s. 143-159.

35

36

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

58

Andrzej Szabaciuk

Długofalowa polityka forsowania lokalnych elit powinna przynieść zwiększenie stopnia identyfikacji miejscowej ludności z władzą, ale tak­ że zbliżyć republiki północnokaukaskie do Rosji. Aby jednak faktycz­ nie taka sytuacja miała miejsce, konieczne jest zmierzenie się z ciągle nierozwiązanym problemem islamskiego fundamentalizmu. Warto podkreślić, że na przestrzeni ostatnich 10 lat władze rosyjskie odno­ towały znaczące sukcesy w walce z ekstremizmem muzułmańskim na Kaukazie Północnym, jednak wiele jeszcze zostało do zrobienia. Obecnie ataki na przedstawicieli władz oraz zamachy terrorystycz­ ne są trwałym elementem miejscowego krajobrazu. Stanowi to kon­ sekwencję wspierania przez miejscową ludność islamu radykalnego. Trudno dokładnie określić, jak liczna grupa popiera fundamen­ talistów. Według różnych szacunków, obejmuje ona od kilku do kil­ kunastu procent mieszkańców39. Uzyskanie precyzyjnych statystyk w chwili obecnej jest niemożliwe z powodów politycznych - zwolen­ nicy fundamentalistów są prześladowani przez władze. Warto też za­ uważyć, że sformułowanie „popiera” jest niezwykle pojemne. Mogą pod nie podpadać zarówno osoby czynnie zaangażowane i bezpośred­ nio wspierające ruch, np. finansowo, jak też osoby jedynie sympatyzu­ jące z islamistami, traktujące ich jako realną opozycję wobec rządów Ramzana Kadyrowa oraz siłę sprzeciwiającą się dominacji Rosji na Kaukazie - nie zawsze muszą jednak popierać radykalne, religijne postulaty ekstremistów. Sprawę komplikuje dodatkowo fakt, że sami fundamentaliści nie stanowią monolitycznej grupy. Podział w ich środowisku stał się szcze­ gólnie wyraźny w 2007 roku, tj. po ogłoszeniu przez grupę islamistów na czele z Doku Umarowem powołania emiratu kaukaskiego - separa­ tystycznego państwa wyznaniowego, obejmującego swoim zasięgiem nie tylko Kaukaz Północy, ale także część terenów z nim sąsiadujących. Nie wszyscy islamscy bojownicy entuzjastycznie odnieśli się do nowej inicjatywy. Najbardziej sprzeciwiały się jej osoby, które nie miały za­ miaru porzucać koncepcji stworzenia niepodległego państwa czeczeń­ skiego. Możemy przypuszczać, iż w dłuższej perspektywie podział ten

39

Ibidem, s. 185; M. Falkowski, M. Marszewski, Kaukaskie „terytoria plemienne". Kaukaz Północny cywilizacyjnie obca enklawa w granicach Rosji, „Prace Ośrodka Studiów Wschodnich”, kwiecień 2010, s. 12-27.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskie) wobec Republiki Czeczeńskie)...______________ 5 9

zmniejszy znaczenie islamu fundamentalnego w regionie. Tym bar­ dziej że większość ludności zmęczona jest destabilizującą jej życie co­ dzienne przemocą. Nie popiera radykalnych poglądów ekstremistów, otwarcie manifestuje sympatię do islamu tradycyjnego i przyzwyczaja się do rosyjskich realiów społeczno-kulturalnych40. Obecnie mieszkańcy północnokaukaskich republik koncentrują swoją uwagę na kwestii poprawy warunków bytowych, domagają się walki z korupcją i nepotyzmem. Władze starają się wyjść naprzeciw tym żądaniom, osłabiając w ten sposób wpływy fundamentalistów. Nie tylko przeznaczają duże dotacje na odbudowę i poprawę infrastruktu­ ry regionu, ale także opracowują długoterminową strategię jego roz­ woju, która ma uczynić Kaukaz Północny miejscem atrakcyjnym dla inwestorów i turystów, również tych z zagranicy. Istotnym krokiem na drodze do realizacji tego planu była reforma administracyjna. W 2010 roku podjęto decyzję o wyodrębnieniu z po­ łudniowego okręgu federalnego okręgu północnokaukaskiego. W jego skład weszły Dagestan, Czeczenia, Inguszetia, Osetia Północna, Kabardyno-Bałkaria, Karaczajo-Czerkiesja i Kraj Stawropolski. Decyzja ta, z jednej strony, łączy się z chęcią zwiększenia kontroli i zapewnie­ nia bezpieczeństwa w tym regionie, z drugiej, ma na celu lepsze koor­ dynowanie reform ekonomicznych41. O takim kierunku zmian może świadczyć powołanie na stanowisko pełnomocnika prezydenta w tym okręgu Aleksandra Chłoponina, znanego rosyjskiego ekonomisty42. Strategia społeczno-ekonomicznego rozwoju północnokaukaskiego okręgu federalnego do 2025 roku (Стратегия социально­ экономического развит и я Северо-Кавказского федерального округа до 2025 года) stawia przed lokalnymi władzami bardzo am­ bitne zadania. Postuluje się w niej m.in. podjęcie działań mających na celu poprawę jakości życia ludności. Przede wszystkim poprzez ogra­

40 V. Akaev, Islam, s. 77.

Zdaniem Piotra Grochmalskiego, utworzenie nowego okręgu federalnego w krótkookresowej perspektywie miało na celu odseparowanie niespokojnego regionu od strefy, w której prowadzo­ no przygotowania do zimowej olimpiady w Soczi. W przyszłości nowy podział administracyjny może być niezwykle niebezpieczny ze względu na skład etniczny okręgu, zdominowanego przez ludność nierosyjską. Zob. P. Grochmalski, Elity Czeczenii i Inguszetii - spór o koncepcję państwowości, w: T. Bodio (red.), Kaukaz Północny: elity władzy i życie polityczne, t. 9, Oficyna Wydawnicza ASPRAJR, Warszawa 2014, s. 286-287. 42 R. Kłaczyński, Założenia, s. 194. 41

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

60

Andrzej Szabaciuk

niczenie bezrobocia i rozwój lokalnego przemysłu, co może skutkować także zmniejszeniem fali migracji zarobkowej z regionu. Konieczne są dalsze inwestycje w infrastrukturę transportową i telekomunikacyj­ ną. Niezwykle ciekawym pomysłem, mającym sprzyjać rozwojowi ca­ łego regionu, jest długofalowa rozbudowa przemysłu turystycznego43. Nie ulega wątpliwości, że poprawa sytuacji społeczno-ekonomicz­ nej Kaukazu Północnego może przyczynić się do zwiększenia jego stabilności44. Realizacja ambitnych projektów federalnych będzie wy­ magała zainwestowania w ten region znacznego kapitału i prawdo­ podobnie także przyciągnięcia inwestorów zagranicznych. I chociaż w chwili obecnej projekty są dopiero w stadium dopracowywania, to w interesie Moskwy leży ich szybkie i skuteczne zrealizowanie.

*** Obecnie pomimo wytężonych wysiłków władz federalnych i repub­ likańskich, Kaukaz Północny należy do jednego z najbardziej nie­ stabilnych regionów Rosji. Dość częstym zjawiskiem są tam ataki terrorystycznego podziemia islamistycznego, w wyniku których gi­ nie nawet kilkaset osób rocznie. Pewną rolę pełnią także konflikty międzyetniczne i międzyklanowe45, duże bezrobocie, niski poziom życia, a także wysoka przestępczość. Trudna sytuacja sprawia, że wielu mieszkańców decyduje się na emigrację. W nowych miejscach zamieszkania niejednokrotnie spotykają się z otwartą niechęcią. Kaukazofobia, bo tak ją można określić, jest jednym z najbardziej niepo­ kojących zjawisk społecznych we współczesnej Rosji46. Najskuteczniejszą metodą zahamowania masowych potoków mi­ gracyjnych z Kaukazu Północnego mogłaby być poprawa sytuacji eko­ nomicznej Republiki Czeczeńskiej. Nie jest to jednak proste. Rozwój

43

www.krskfo.ru/44 (30.12.2013).

44 А. Собянина (ред.), Россия в Средней Азии и на Кавказе: «центр силы» пост совет ского

прост ранст ва (исследование 2001 года), „Центр стратегической конъюнктуры”, Пушкино 2013, s. 21-49. 45 W. Górecki, Rosyjski Kaukaz bez zmian. Lokalna wojna na przedpolach olimpiady, „Prace Ośrodka Studiów Wschodnich”, nr 47, Warszawa 2014, s. 25-26. 46 R. Arnold, “Thugs with Guns"Disaggregating “Ethnic Violence"in the Russian Federation ,„Nationalities Papers”, no. 5, 2009, s. 641-657.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej..._______________ 6

gospodarczy regionu jest niemożliwy bez oddalenia zagrożenia ter­ rorystycznego. Tylko w ten sposób można przyciągnąć inwestorów i turystów na Kaukaz Północny. Jednak walka z terroryzmem jest niezwykle trudna bez poprawy warunków bytowych, dlatego wła­ dze centralne muszą inwestować w region znaczne kwoty pieniężne. Podobnie muszą zwiększyć skuteczność walki z powszechną korup­ cją, nepotyzmem i zorganizowaną przestępczością - sprzyjającymi marnotrawstwu środków federalnych przeznaczonych na odbudowę i rozwój regionu. W tych niesprzyjających warunkach wewnętrznych i międzynaro­ dowych dotychczasowa polityka Federacji Rosyjskiej wobec Kaukazu Północnego wydaje się być prowadzona w sposób racjonalny i wszyst­ ko wskazuje na to, że w dłuższej perspektywie przyniesie ona oczeki­ wane rezultaty. Jej głównym założeniem jest gruntowna modernizacja regionu, przy jednoczesnym zwalczaniu podziemia islamistycznego i tłumieniu tendencji odśrodkowych. W obecnej sytuacji społeczno­ -politycznej podejmowane działania są w pełni uzasadnione. Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Kaukazu Północnego i - sze­ rzej - wobec mniejszości muzułmańskiej w Rosji może mieć w najbliż­ szych dziesięcioleciach kluczowe znaczenie dla rozwoju sytuacji nie tylko w kraju, ale i w całym regionie. Dostrzegają to także analitycy zagraniczni. Znany amerykański politolog Ilan Berman, wiceprezydent Amerykańskiej Rady Polityki Zagranicznej (American Foreign Policy Council), w swojej książce pt. Implosion. The End o f Russia and What it Means fo r America twierdzi, że kryzys demograficzny, połączony z masową migracją, w perspektywie kilkudziesięciu lat przyczyni się do osłabienia znaczenia Rosji na arenie międzynarodowej - poprzez zmniejszenie jej potencjału rozwojowego - a następnie doprowadzi do rozpadu Federacji Rosyjskiej. W opinii tego autora, władze rosyjskie są mało efektywne i niewiele robią, by zapobiec pogłębiającemu się spadkowi urodzeń, co może mieć kluczowe znaczenie dla przyszłości państwa. Zmniejszanie się populacji „słowiańskich” obywateli Federa­ cji i dynamizm rozwoju populacji muzułmańskiej mogą w przyszłości doprowadzić do destabilizacji państwa. Scenariusz ten jest tym bar­ dziej prawdopodobny, że wśród rosyjskich muzułmanów utrzymują się wpływy ruchów fundamentalistycznych, co może być wynikiem marginalizowania politycznego znaczenia ludności muzułmańskiej

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

62

Andrzej Szabaciuk

w Rosji, a w konsekwencji, większej podatności rosyjskich muzułma­ nów na wpływy zagranicznych radykałów47. Surowa ocena amerykańskiego badacza, pełna uproszczeń i niedo­ mówień, zwraca uwagę na kluczowy problem rosyjskiej polityki wobec mniejszości muzułmańskiej w Federacji Rosyjskiej, w tym na Kaukazie Północnym. Rola muzułmanów w państwie powinna rosnąć nie tyl­ ko we władzach republikańskich, ale także we władzach federalnych, w których obecnie jest ona reprezentowana w sposób niewystarcza­ jący. Dzięki temu wyznawcy Allaha nie będą czuli się obywatelami drugiej kategorii, a mogąc utożsamiać się z państwem, będą aktywnie kształtowali jego politykę wewnętrzną i zagraniczną. Konieczne są również radykalne zmodyfikowanie rosyjskiej po­ lityki narodowościowej i stanowcza walka z ksenofobią, rasizmem i nacjonalizmem, także w życiu politycznym i w środkach masowego przekazu. Wypowiedzi niektórych polityków, podobnie jak artykuły prasowe w poczytnych rosyjskich dziennikach, wręcz kipią nienawiś­ cią do migrantów i wychodźców z Kaukazu Północnego, poniżanych i bezpardonowo atakowanych. Konieczne jest bezwzględne karanie takich skandalicznych wypowiedzi, połączone z szerokim edukowa­ niem młodzieży na temat multietnicznego i multireligijnego charak­ teru Federacji Rosyjskiej. Każdy mieszkaniec Rosji powinien czuć się pełnoprawnym obywatelem i utożsamiać się z rosyjskim projektem wówczas o wiele łatwiej będzie eliminować różnego rodzaju tendencje odśrodkowe i separatyzmy.

Bibliografia Akaev V., Islam and Politics in Chechnya and Ingushetia, w: G. Yemelianova (ed.), RadicalIslam in the Former Soviet Union. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series, Routledge, New York 2010 Arnold R., “Thugs with Guns” Disaggregating “Ethnic Violence” in theRussian Federation, „Nationalities Papers” no. 5, 2009 Berman I., Implosion: The End ofRussia and What It Meansfo r America, Regnery Publishing Inc., Washington (DC) 2013

47

I. Berman, Implosion: The End o f Russia and What It Means for America, Regnery Publishing Inc., Washington (DC) 2013, s. 5-28.

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej...______________

Bodio T., Specyfika polietniczna reżimów republik narodowych, w: T. Bodio (red.), Kaukaz Północny: elity, reżimy, etnopolityka, bezpieczeństwo, t. 8 , Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2014 Brian G. W., Allah’s Foot Soldiers. An Assessment o f the Role o f Foreign Fighters andAl-Qa‘ida in the ChechenInsurgency, w: M. Gammer (ed.), Ethno-Nationalism, Islam and the State in the Caucasus, Routledge, New York 2008 Curanović A., Kontrolowana zemsta Boga: znaki szczególne poradzieckiego systemu wyznaniowego, w: T. Stępniewski (red.), Religia i polityka na obszarze Europy Wschodniej, Kaukazu i Azji Centralnej, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin 2013 Dunlop J., Russia Confronts Chechnya - Roots o f Separatist Conflict, Camb­ ridge University Press, Cambridge 1998 Falkowski M., Marszewski M., Kaukaskie „terytoria plemienne”. Kaukaz Pół­ nocny - cywilizacyjnie obca enklawa w granicach Rosji, „Prace Ośrodka Studiów Wschodnich”, kwiecień 2010 Górecki W., Rosyjski Kaukaz bez zmian. Lokalna wojna na przedpolach olimpiady, „Prace Ośrodka Studiów Wschodnich”, nr 47, Warszawa 2014 Grochmalski P., Elity Czeczenii i Inguszetii - spór o koncepcję państwowości, w: T. Bodio (red.), Kaukaz Północny: elity władzy i życie polityczne, t. 9, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2014 Hunter S., Islam in Russia. The Politics o f Identity and Security, M. E. Sharpe, New York 2004 Janicki K. (red.), Źródła nienawiści. Konflikty etniczne w krajach postkomu­ nistycznych, Instytut Wydawniczy Erica, Kraków-Warszawa 2009 Karpov V., Lisovskaya Y., Religious Intolerance among Orthodox Christians and Muslims in Russia, „Religion, State & Society” vol. 36, no. 4, 2008 Kepel G., Zemsta Boga. Religijna rekonkwista świata, Krytyka Polityczna, Warszawa 2012 Kłaczyński R., Założenia rosyjskiejpolityki wobec republik Kaukazu Północne­ go, w: T. Stępniewski (red.), Federacja Rosyjska. Wspólnota Niepodległych Państw, t. 2, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej i Katolicki Uniwer­ sytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin-Warszawa 2011 Największe zamachy terrorystyczne w Rosji od 2000 roku, Polska Agencja Prasowa, 31.12.2013 Pipes D., Muslim Russia?, „The Washington Times”, 12.10.2013 Preston R., Islam in Russia under the Federal Law on Freedom o f Conscience and on Religious Associations: Official Tolerance in an Intolerant Society, „Brigham Young University Law Review”, vol. 2001, issue 2, 2001 Politkowska A., Rosja Putina, Studio Emka, Warszawa 2012 Russel J., Chechnya - Russia’s “War on Terror”, Routledge, New York 2007 Stępniewski T. (red.), Nowa Wielka Gra w regionie Azji Centralnej, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin-Warszawa 2012 Tarnawski M., Islam jako czynnik rosyjskiej polityki, w: T. Stępniewski (red.), Religia i polityka na obszarze Europy Wschodniej, Kaukazu i Azji Cen-

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

63

64 ______________Andrzej Szabaciuk

tralnej, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin 2013 Wierzbicki A., Rosja. Etniczność i polityka. Władza, elity, przywództwo, t. 5, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2011 Wierzbicki A., Źródła konfliktów etnopolitycznych, w: T. Bodio (red.), Kau­ kaz Północny: elity, reżimy, etnopolityka, bezpieczeństwo, t. 8 , Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2014 Wolska E., Czeczenia. Czarne wdowy, wahabici i Emirat Kaukaski, w: T. Stęp­ niewski (red.), Wspólnota Niepodległych Państw. Fragmegracja - bezpie­ czeństwo - konflikty etniczne, t. 1, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Lublin-Warszawa 2011 Zapaśnik S., ,Walczący islam” w Azji Centralnej, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2006 Zenderowski R. (red.), My już jesteśmy zjedzeni... Rola i znaczenie prawosła­ wia w konflikcie etnicznym w Dolinie Preszewa, Instytut Politologii Uni­ wersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2012 Дорская А., Свобода совести в России: судьба законопроектов начала Х Х века, РГПУ им. А. И. Герцена, Санкт-Петербург 2001 Дудаева A., Миллион первый: Джохар Дудаев, „Ультра Культура”, Мо­ сква 2003 Итоги контртеррористической операции в Чечне, „Коммерсантъ”, 17.04.2009 Касаткита Т. (ред.), Россия - Чечня. Цель ошибок и преступлений 1994­ 1996, „Права человека’, Москва 2010 Литвинов Н., Чечня - не последний очаг терроризма на территории России, „Россия и мусульманский мир”, № 2, 2002 Малашенко A., Исламская альтернатива и исламистский проект, „Весь мир”, Москва 2006 Речкалов В., Кадыров и Басаев украли Чечню у Путина, „Россия и му­ сульманский мир”, № 4, 2005 Силантьев Р., Новейшая история ислама в России, „Алгоритм”, Москва 2007 Собянина A. (ред.), Россия в Средней Азии и на Кавказе: «центр силы» постсоветского пространства (исследование 2001 года), „Центр стратегической конъюнктуры”, Пушкино 2013 Сотниченко A., Исламофобия в России: история возникновения и со­ временное состояние, „Вестник Санкт-Петербургского университе­ та”, Сер. 6 , № 1, 2008 Трусевич О., Черкасов A., Неизвестный солдат Кавказской войны, (Пра­ возащитный центр «Мемориал»), www.memo.ru/

R o c z n i k I n s t y t u t u E u r o p y Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j • R o k 12 ( 2 0 1 4 ) • Z e s z y t 1

Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej

Rok 12 (2014) Zeszyt 1

Andrzej Szabaciuk Polityka Federacji Rosyjskiej wobec Republiki Czeczeńskiej: podstawowe uwarunkowania, założenia i próba oceny Starając się zmniejszyć znaczenie fundamentalistów w życiu republik północnokaukaskich, władze rosyjskie zmo­ dyfikowały swoją politykę wobec tego regionu. Przede wszystkim postanowiono wzmocnić identyfikację ludności z miejscowymi elitami. Od tej pory republikami kaukaskimi mieli zarządzać nie wysłannicy z M oskw y, często nie­ zorientowani w miejscowych warunkach, ale przedstawiciele północnokaukaskich klanów. W Czeczenii od 2 0 0 2 roku widoczny b ył odgórny proces „czeczenizacji" życia publicznego republiki. W zamian za lojalność wobec Kremla klan Kadyrowów obdarzono szeroką autonomią w sprawach lokalnych. Nowy system polityczny łączył w sobie elementy autorytarne i etnokratyczne, typowe dla polietnicznych republik północnokaukaskich. Dodatkowo władze federalne przekazały znaczne dotacje na odbudowę zniszczeń wojennych i poprawę sytuacji społeczno-ekonomicz­ nej w republice. W zamian miejscowa administracja miała wziąć na siebie obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa w republice. Na skutek zmian postępował proces koncentracji władzy w rękach nowych elit. Zjawisko to szczególnie widoczne było w czasach prezydentury Ramzana Kadyrowa, syna Achmata.

Andrzej Gil Migracje i kwestie bezpieczeństwa w Południowym Okręgu Federalnym Rosji Południowy Okręg Federalny jest obszarem, na który po 1991 roku napłynęło stosunkowo dużo imigrantów, zarów­ no w wyniku konfliktów wojennych (zwłaszcza na Kaukazie), jak i z powodów ekonomicznych. W ynikało to głównie z charakteru tych ziem, leżących w dogodnym klimacie, ale przede wszystkim mających roz­ winiętą infrastrukturę, w tym miejską (dwa miasta ponadmilionowe - Rostów nad Donem i W ołgograd oraz dwa ponadpółmilionowe - Krasnodar i Astrachań), dobrze wykształconych mieszkańców oraz bazę do rozwoju ekono­ micznego. W latach 90. XX wieku otwartość Okręgu na napływ ludności z zewnątrz była zróżnicowana i zależała od lokalnych uwarunkowań. Liberalną politykę w tym zakresie prowadziły na przykład władze obwodu astrachań­ skiego, natomiast w Kraju Krasnodarskim stosowano szereg obostrzeń, wynikłych z negatywnego podejścia miej­ scowych władz do tego problemu. W śród ludności napływowej po 1991 roku na obszar późniejszego Okręgu Po­ łudniowego dominowali początkowo Ormianie, Azerowie, Ukraińcy, przedstawiciele narodowości zamieszkujących Gruzję i Północny Kaukaz, a od połowy lat 90. XX wieku także wychodźcy z Azji Centralnej.

lEŚw

INSTYTUT EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Lihat lebih banyak...

Komentar

Copyright © 2017 DOKUPDF Inc.